متن کامل سخنرانی در همایش روز جهانی مبارزه با مواد مخدر (مجموعه فرهنگی شفق / اول تیر 1395) ضمن عرض سلام و آرزوی قبولی طاعات و عبادات، سالروز میلاد با سعادت امام مصلح حسن مجتبی (ع) را تبریک عرض می کنم. امسال شعار "ابتدا بشنو ! گوش کردن به کودکان و جوانان گام نخست در کمک به رشد سالم و ایمن آنهاست"، توسط سازمان ملل متحد برای روز جهانی مبارزه با مواد مخدر در نظر گرفته شده است. اعتیاد به مواد مخدر بی شک یکی از بزرگترین و پیچیده ترین معضلات جامعه جهانی در عصر حاضر است . این خطر روز به روز دامنه وسیعتری یافته و صورتهای متفاوت و گوناگونی پیدا می کند . با تغییراتی که در عرصه ی سوء مصرف مواد در جهان به وجود آمده ، رویکردهای مواجهه با این پدیده شوم و نامیمون نیز تغییرات اساسی را طلب می کند. جهان امروز بعد از آزمون و خطاهای فراوان به این واقعیت رسیده است که استفاده از نگاه ایجابی مبتنی بر نقش مهم و اساسی خانواده در پیشگیری از سوء مصرف مواد یکی از اصلی ترین راههای مقابله با این پدیده است. شعار امسال سازمان ملل  به مناسبت  روز جهانی مبارزه با سوء مصرف و قاچاق غیر قانونی مواد مخدر، نشان از این واقعیت دارد که زمان آن فرا رسیده است تا با اتخاذ نگاهی مبتنی برخانواده محوری و با  تغییر جهت از رویکردهای سلبی و متکی بر مجازات یا درمان ، به سمت رویکردهای ایجابی با تکیه بر پیشگیری های اولیه و با تقویت روابط همدلانه در خانواده ، گامی مهم را در عرصه ی مواجهه با این معضل برداریم. ما نیز به عنوان جامعه ای که یکی از افتخارات خود را حفظ بنیان خانواده - با وجود تمام تغییرات روی داده در ساختار و کارکرد این نهاد مهم اجتماعی - می داند ، با تایید این نگاه معتقدیم که هر نوع مواجهه با این پدیده شوم و آسیب زا، فقط و فقط با بازگشتن به سوی «خانواده» به عنوان مهم ترین و موثرترین نهاد اجتماعی امکانپذیر است. تغییرات ایجاد شده در سبک زندگی خانواده های ایرانی، اگرچه به عنوان واقعیتی اجتناب ناپذیر و متاثر از قرار گرفتن جامعه ما در دوران گذار، امری طبیعی است اما بسیاری از این تغییرات در صورت عدم مدیریت صحیح در خانواده می تواند به بستری برای ایجاد معضلاتی مهم و اساسی تبدیل شود. به طوری که در برخی موارد این تغییرات خود منشاء بروز صورت های نوپدیدی از اعتیاد به ویژه در بین زنان ، جوانان و دانش آموزان شده است. در یکی از پژوهشهای میدانی که اخیرا انجام شده  68/83 درصد زنان معتاد اعلام کرده اند که قبل از شروع اعتیاد، سیگار و قلیان مصرف می کرده اند و این زنگ خطری است برای همه خانواده هایی که با قصد تفریح با دختران خود، اقدام به مصرف قلیان می کنند. بالا رفتن نرخ رشد اعتیاد در زنان , بالا بودن جرایم مرتبط با مواد مخدر در میان زنان، کاهش سن مصرف مواد و حضور پررنگ اعتیاد در رده سنی 20 تا 36سال ، تغییر الگوی مصرف مواد از سنتی به مواد خطرناک صنعتی ، بالا رفتن نرخ رشد سوء مصرف مواد در جمعیت دانش آموزی ، مصرف مواد با انگیزه های نوظهور همچون افزایش قدرت تمرکز یا کاهش وزن ، همگی جزو تغییراتی هستند که در عرصه سوء مصرف مواد به چشم خورده و مواجهه با هریک از این موضوعات مستلزم به کارگیری ظرفیتهای عظیمی از منابع مادی ، اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی می باشد.  به رغم آسیب های گسترده تر مواد محرک، مصرف این داروها به دلیل مواردی چون در دسترس بودن، آسانی جابجایی، ارزان بودن و علائم پنهان ظاهری نسبت به مواد مخدر سنتی موجب شده جوانان گرایش بیشتری به آنها پیدا کنند. آمارهای منتشره درباره گسترش اعتیاد به مواد مخدر صنعتی در میان قشر تحصیل کرده مبنی بر اینکه 9 درصد پسران و 11 درصد دختران دانشجوی دانشگاههای دولتی به مصرف داورهای حاوی مواد مخدر اعتیاد دارند، هشدارهای جدی در مورد فراگیر شدن اقشار مصرف کننده مواد مخدر صنعتی و تغییر الگوی مصرف اعتیاد در میان جوانان به شمار می آید. (به نقل از سالنامه امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران/ مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری/ سال 1395) در جمعیت زنان شاهد این واقعیت هستیم که اگر تا چند سال قبل زنان تنها با انگیزه ی همراهی با همسران و یا با فشار یکی از مردان خانواده و با هدف هم سو شدن با انگیزه های منفعت جویانه مردان معتاد درگیر اعتیاد می شدند، امروز پژوهشها نشان از ان دارد که دیگر تنها عامل درگیری زنان در اعتیاد اینگونه عوامل نیست و به استناد پژوهشهای صورت گرفته انگیزه هایی دیگر نظیر کاهش وزن و تناسب اندام  ، رهایی از استرس و اضطراب ، تفریح، در دسترس بودن مواد، اصرار دوستان و... جزو عوامل اصلی  اعتیاد زنان به شمار می آید. همچنین این پژوهشها نشان از این واقعیت دارد که  شیب ابتلای زنان به اعتیاد نسبت به مردان بالاتر است .  لذا ضروری است که اقدامات  پیشگیرانه  در حوزه زنان نیز جدی تر و برجسته تر باشد. همچنین مطالعات نشان می دهد که50 درصد از زنان معتاد در سن 15تا 19سالگی، مصرف مواد را آغاز کرده اند .  بر این مبنا امیدواریم سیاست گذاری های مبتنی بر رویکرد پیشگیری  در حیطه ی زنان جوان در معرض آسیب نظیر دختران دانش آموز و دانشجو یکی از اصلی ترین دغدغه های سیاستگزاران و برنامه ریزان این عرصه  باشد.   مسئله ی طرد زنان آسیب دیده از کانون خانواده یکی از موضوعاتی است که باید با فرهنگسازی و انگ زدایی و با انجام اقدامات فرهنگی و طولانی مدت ، فضای اجتماعی را برای تغییر نگاه به این گروه فراهم کرد. امروز در عرصه ی عمومی جامعه نسبت به تغییر رویکرد جرم انگارانه نسبت به اعتیاد مردان اقدامات موثر و خوبی انجام شده است و چه بسا اگر این تغییر نگاه در طول سالیان متمادی صورت نمی گرفت امروز هیچ مردی در کمپ های ترک اعتیاد حضور نداشت و همدلی و همراهی تمامی اعضای خانواده برای نجات یک مرد معتاد اتفاق نمی افتاد. اما در مورد زنان هنوز مهمترین استراتژی خانواده ها و جامعه در مقابله با لغزش های زنان ، استراتژی طرد و دوری گزینی از این افراد است. چه بسا زنانی که با لغزش هایی محدود و کم تعداد در زمینه سوء مصرف مواد و با انگیزه هایی کوتاه مدت و ناپایدار ، از خانواده طرد شده و لاجرم در دامان آسیب هایی بس عمیق تر و جبران ناپذیر تر افتاده اند . حساسیت های فرهنگی جامعه ایرانی نسبت به این موضوع اگرچه در بسیاری موارد به جا و قابل توجیه است، اما افراط در اتخاذ این نگاه موجب می شود که خانواده و به تبع آن جامعه دچار آثار سوء فرهنگی ، اجتماعی و اقتصادی بیشتری گردد. اگرچه امروز زنان در حوزه های علمی و دانشگاه ها وحتی بازار کار ، نقشی موثر و قابل قبول داشته اند اما دستیابی به آمار حدود 10 درصدی از جمعیت معتادان برای زنان مصرف کننده اتفاق ناخوشایندی است که نمی توان از کنار آن به سادگی گذشت و سهم جامعه و خانواده را در کنار سهم خود فرد در مبتلا شدن به این آسیب نادیده انگاشت.  هر چند ممکن است تعداد زنان درگیر اعتیاد در مقایسه با مردان حدود یک به ده باشد ، اما دو واقعیت مهم در این رابطه وجود دارد که می بایست مورد توجه قرار گیرد؛ اول: این که رشد اعتیاد در زنان بسیار سریعتر از مردان صورت می پذیرد.  دوم: این که  اثر گذاری اعتیاد یک زن در جامعه و آثار و پیامدهای غیر مستقیم آن شاید دهها برابر آثار و تبعات اعتیاد یک مرد باشد. زنان به لحاظ جایگاه مادری در خانواده بی تردید از نقش محوری در امر تربیت برخوردارند و در گیری آنها با اعتیاد قطعا فرزندان را با مخاطرات فراوانی مواجه می کند.بسیاری از پژوهشها موید این واقعیت است که فرزندان مادران معتاد بسیار آسیب پذیر تر از فرزندان پدران معتاد هستند و این یافته چندان غیر واقعی و دور از انتظار نیست. علاوه بر این اعتیاد زنان باردار می تواند مخاطرات فراوانی را متوجه نوزادان و کودکان این دسته از مادران بنماید. لذا شایسته است که در اقدامات پژوهشی /علمی و نیز سیاستگذاری های اجرایی به این مهم توجه گردد. همانگونه که اشاره شد امروزه بحث اعتیاد زنان الگوهای جدیدتری را به خود اختصاص داده است. کشیده شدن دامنه اعتیاد زنان از مناطق کم برخوردار و حاشیه نشین به سطح عام تری از جامعه نظیر مراکز ورزشی و آرایشگاههای زنانه ، واقعیتی است که اگرچه به لحاظ کمی قابل توجه نیست، اما به لحاظ اجتماعی و فرهنگی موضوعی است که نمی توان نسبت به آن بی تفاوت بود و باید در برنامه ریزی ها به عنوان یکی از نقاط هدف مورد توجه قرار گیرد. همچنین در گروههای مختلف سنی و تحصیلی زنان، با الگویی خاص از سوءمصرف مواد به ویژه سوءمصرف محرک ها و قرص های توهم زا و روان گردان مواجه هستیم که ضروری است در پژوهشها و برنامه ریزی ها به آن پرداخته شود. خطراتی که معضل اعتیاد برای نهاد خانواده دارد نیز موضوع دیگری است که در برنامه ریزی های کلان در خصوص جریان اصلی اعتیاد و فارغ از نگاه جنسیتی باید به طور جدی به آن پرداخت. یافته های پژوهشی نشان می دهد که بیش از 60 درصد از جمعیت معتادین (حدود63%)را  افراد متاهل تشکیل می دهند که این خود گویای وضعیت مخاطره آمیز خانواده ها در ارتباط با پدیده اعتیاد می باشد. امروز تعداد کثیری از افراد جامعه به عنوان اعضای خانواده یک فرد معتاد به طور غیر مستقیم متاثر از آثار و تبعات سوء این پدیده می باشند و آسیبهای دیگری نظیر کودک آزاری (30%) , خشونت خانگی(65%)، قتل، و (55%) طلاقها مواردی از این دست ،مشکلاتی است که بواسطه اعتیاد برای نهاد خانواده ایجاد می شود. معاونت امور زنان و خانواده ، بر خود لازم می داند تا هم سو با برنامه ریزی های کلانی که در این خصوص صورت می پذیرد ، حساسیت های لازم را در بدنه اجرایی در خصوص اعتیاد زنان / اعتیاد و زنان برانگیخته و تمامی عزم خود را در برنامه ریزی جهت به حداقل رساندن آثار و تبعات فردی و اجتماعی  اعتیاد در زنان به کار گیرد. نگاه به پدیده اعتیاد زنان/ اعتیاد و زنان باید به شکل خاص و با در نظر گرفتن الزامات و اقتضائات بیولوژیکی، اجتماعی، فرهنگی و روانی در زنان صورت پذیرفته و توجه به این شاخصها در کلیه برنامه ریزی ها مدنظر باشد . اینک برنامه ششم توسعه فرصت خوبی را در اختیار برنامه ریزان و سیاست گذاران عرصه مبارزه با مواد مخدر قرار داده که با انجام اقدامات کارشناسی مبتنی بر مطالعات پژوهشی و یافته های علمی ، برنامه های موثری را در حیطه اعتیاد زنان برای سالهای آتی در دستور کار خود قرار دهند. معاونت امور زنان و خانواده نیز در همکاری نزدیک با ستاد مبارزه با مواد مخدر در ارائه این برنامه ها و اعلام نظرات مشورتی و کارشناسی خود در حیطه اعتیاد زنان به این موضوع ورود کرده و تلاش ها بر این بوده که با پرهیز از مداخله در حیطه اجرایی و اثر گذاری در حیطه ی سیاست گذاری بتواند نقش درستی را در این عرصه ایفا نماید. این معاونت به لحاظ جایگاه ستادی و حاکمیتی خود مجاز به ورود مستقیم در اقدامات اجرایی در زمینه پیشگیری و درمان بحث اعتیاد زنان نمی باشد. اما نظر به جایگاه فرابخشی خود می تواند نقش هماهنگی های بین دستگاهی را برای انجام اقدامات عملیاتی به انجام رساند. مضاف بر این نظر به اهمیتی که برای رویارویی هرچه سریعتر با پدیده اعتیاد زنان و پیشگیری از رشد و گسترش آن قائل است بر خود لازم دانسته تا در حد بضاعت خود به انجام برخی اقدامات ترویجی و تشویقی و تخصیص اعتبار برای مقابله با اعتیاد زنان در برخی از استانها دست بزند. این معاونت تا کنون اقدام به انعقاد موافقت نامه های متعددی در زمینه پیشگیری و درمان اعتیاد زنان با دستگاههای مختلف از جمله ستاد مبارزه با مواد مخدر نموده است. باور به اثرگذار بودن مشارکتهای مردمی و از جمله مشارکت سازمانهای غیر دولتی در حل مشکلات جامعه از جمله اعتیاد ، ما را بر آن داشته تا با برگزاری کارگاه آموزشی ترویج همکارهای شبکه ای – تخصصی برای سازمانهای غیر دولتی نقش خود را در خصوص ارتقاء توانمندیهای این سازمانها به انجام برسانیم و در جهت تقویت این ظرفیت قدم برداریم. همچنین با اعتقاد به کامل شدن فرایند درمان در زنان معتاد ،توجه ویژه خود را به توانمند سازی زنان بهبود یافته از اعتیاد معطوف داشته ایم. چون به این موضوع قائل هستیم بهبود یافتگانی که توانمندی های لازم را برای حضور مجدد در عرصه اجتماع کسب ننمایند در واقع فرایند درمان خود را کامل طی نکرده اند و دیر یا زود مجددا به دامان این آسیب خانمان برانداز و شوم باز خواهند گشت. بر این اساس با استفاده از ظرفیت سازمانهای مردم نهاد فعال و شناخته شده در این عرصه اقدام به برگزاری کارگاههای آموزشی در عرصه اشتغال و توانمند سازی زنان بهبود یافته نموده ایم و بر این باوریم که استفاده از ظرفیت این سازمانها مهمترین راهکار ارائه خدمات اجتماعی در عرصه ی توانمند سازی این افراد است. با وجود پیامدهای ملموس معضل اعتیاد، گسترش این آسیب اجتماعی در کشور همچنان روندی فزاینده داشته است. کاهش آسیبهای فردی و اجتماعی اعتیاد نیازمند اتخاذ رویکردهای اجتماع محور و استفاده بیشتر از ظرفیت تشکل های مردمی در بازپروری معتادان به موازات مبارزه شدیدتر و کارآمدتر با پدیده قاچاق است. به طور کلی وضعیت جامعه ایران و روندهای ناخواسته ای که کشور در مسیر نوسازی، مدرنیته و گذر از جامعه سنتی ناگزیر به آن است، موجب شده آسیبها و ناامنی های اجتماعی گستره وسیع تری را نسبت به قبل به خود اختصاص دهند و هر سال این آسیبها نسبت به سال قبل ابعاد جدیدی پیدا می کند. به عنوان مثال اعتیاد در سال 93 اگرچه یکی از حوزه های آسیب زا به شمار می رفت در سال 94 تعمیق یافت و مسئله معتادان پرخطر که حامل هزینه های قتل و تجاوز برای شهروندان بود به آن اضافه شد. به نظر می رسد روند آسیبها و ناامنی های اجتماعی روندی پیش رونده دارد اما نکته مهم و ضروری در این میان تلاش واقع بینانه برای تحدید و ممانعت از تبدیل آنها به بحرانهایی غیرقابل جبران است و برای این مهم اولین گام شناسایی آسیبهای خطرزا و تلاش برای تدوین راهکارهای عملی و موثر برای آنهاست. (سیاستهای عمل گرایانه / نه کلی گویی و آرمانگرایانه) اگر به چشم انداز آینده بخواهیم اشاره کنیم و برگردیم به شعار امسال؛ توجه به مراکز آموزشی و تلاش برای افزایش سطح درک و شناخت کسانی که با نوجوانان و جوانان در تعامل مستقیم هستند از جمله سیاستهای مهم در سال 95 باید باشد، توجه به وضعیت کودکان خیابانی به ویژه تلاش برای به حداقل رساندن رفتارهای آسیب زا در مقابل آنان همچون تجاوز که گسترش رفتارهای پرخطر را به همراه دارد، از جمله گامهای ضروری خواهد بود. همچنین توجه به تحولات حوزه اقتصاد بعد از لغو تحریمها و نیز سیاستگذاری های اصولی و کارآمد در حوزه های مختلف (با استناد به پیام نوروزی مقام معظم رهبری در خصوص موثر بودن تصمیمات بجا و درست و متقن در حوزه اقتصاد بر کاهش آسیبها و مسایل اجتماعی و فرهنگی جامعه) در گستره و عمق آسیبهای مذکور و نیز در خروج از فضای رخوت و سرخوردگی کنونی در میان جوانان موثر خواهد بود. در خاتمه از فرصت حضور متولیان امر در جلسه استفاده می کنم و پیشنهاد اختصاص 0.5 درصد از درآمد ناشی از اموال مکشوفه در حوزه مبارزه با مواد مخدر به توانمندسازی زنان معتاد و بهبود یافته و نیز توجه جدی به حمایت و توانمندسازی خانواده های معدومین جرائم مواد مخدر را ارئه می دهم. در اینجا لازم می دانم از برگزار کنندگان این مراسم تشکر نموده و امید آن داریم که در سالهای آتی در عرصه پیشگیری و کنترل این آسیب اجتماعی به ویژه در جمعیت زنان شاهد اتفاقات خوب بوده و روزی را شاهد باشیم که کشور عزیزمان عاری از این آفت بزرگ اجتماعی و فرهنگی گردد.