متن کامل سخنرانی در ششمین دوره جایزه ادبی پروین اعتصامی
چند سالی است با هدف بزرگداشت مقام و شخصیت پروین اعتصامی، به رشد و اعتلای خلاقیتها و آفرینشهای ادبی بانوان، ترویج و تقویت زبان فارسی در خارج از کشور، ایجاد پیوند بین ادبیات ملل بهویژه در حوزه جهان اسلام، معرفی چهرههای شاخص زنان ادیب و پژوهنده و تقدیر از زنان در عرصه زبان و ادب فارسی، جوایزی اهدا می شود. از این رو درک انتخاب پروین برای این اعتبارسنجی و چرایی آن ضروری می نماید.
رخشنده اعتصامی مشهور به پروین اعتصامی تربیت شده نزد پدر دانشمندی است که با انتشار کتاب «تربیت نسوان» اعتقاد و آگاهی خود را به لزوم تربیت دختران نشان داده بود و سال ها بعد دخترش در جشن فراغت از تحصیل دوره مدرسه دخترانه آمریکایی در ایران خطابه ای با عنوان «زن و تاریخ» ایراد کرد و در آن جشن درباره بیسوادی و بیخبری زنان ایران حرف زد و گفت:
« داروی بیماری مزمن شرق، منحصر به تربیت و تعلیم است. تربیت و تعلیم حقیقی که شامل زن و مرد باشد و تمام طبقات را از خوان گستردهی معرفت مستفید نماید.»
وی آرزو کرد با تربیت نسوان، اصلاحات مهمهی اجتماعی در ایران فراهم شود و درشعر «نهال آرزو» که برای جشن فارغالتحصیلی کلاس خود سروده بود، فریاد بر آورد:
از چــــه نسوان از حقوق خویشتن بی بهـــــــرهاند
نام این قـــوم از چـــه، دور افتاده از هــــر دفتـــری
دامـــن مــــــادر، نخست آموزگـــــار کــــودک است
طفـــــل دانشور، کجــــــا پـــرورده نادان مــــــادری
با چنین درمــــــاندگی، از مـــــاه و پروین بگـــذریم
گــــر که مــــا را باشد از فضل و ادب بال و پــــری
این حد از نبوغ و البته پختگی زنانه و حتی مادرانه برای پروین جوان که فرزندپروری هم نکرد، مایه تعجب و تحسین است و افسوس ستاره پروین در آسمان زندگی فردی و اجتماعی اش کوتاه درخشید، زنانگی هایش در محاق ازدواجی بی ثمر، درپستوی شعرهایش مخفی شد و صدای فریاد و شکوه ای از وی به گوش نرسید.
در واقع مرگ زودهنگامش فرصت نداد دیوان اشعار وی، مفصل تر شود ولی همان ها که از وی برجا ماند، چون آینه ای بزرگ، روح اخلاق گرا و مضامین تعلیمی ذهن و زبان سعدی وار او را برای همه عیان نمود.
عمر پروین بسیار کوتاه بود، اما عمر نام پروین و اقبال نام آوری پروین بسیار بلند؛ تا امروز که بیش از صد سال از تولد و هفتاد سال از مرگ وی می گذرد، دیوان او را «دیوان خوبی و پاکی» نام می نهند و در ردیف نام ها و آثار مردانی چون حافظ و سعدی و مولانا، می نشانند و به قول استاد بهار، با خواندن بیانات حکیمانه و عارفانه پروین، روح انسان به سوی سعی و عمل و امید حیات، اغتنام وقت، کسب کمال، همت، اقدام نیکبختی و فضیلت سوق داده می شود.
و چه افتخاری برای ایران در حال توسعه که بر تارک خود، ادبیات زنی از عصر مشروطه را دارد که ذهن و زبانش زنانه و مادرانه و اندرزدهنده است و مردم را به پایداری در برابر ظلم و ستم فرا می خواند و تفکرات عدالت خواهانه را ترویج می کند. کار ارزشمند پروین در انتخاب زبان مناظره در اشعارش پرده از دغدغه پروین در بهبود وضعیت جامعه اش دارد و چه هنرمندانه از عهده این مسئولیت برآمده است و دردآشنا با دفاع از محرومان جامعه راوی داستان دزد و قاضی/ دکان ریا/ شکایت پیرزن/ ستم اغنیاء و... می شود. پروین دردمند در این اشعار پیرزن مظهر تفکر و اندیشه و حکیم بودن است نه فردی فرتوت و ضعیف.
شعر پروین بازتاب اندیشه ای عالی است با کلماتی ساده. جهان بینی زنانه است در عرصه هنر و فرزانگی و راه کار مقابله با دورویی عصر است در پناه نقاب مناظره و یک کلام، در سراسر دیوان وی آنچه به خوبی آشکار است، زن ایرانی است؛ زنی به قول سایهی شعر فارسی- هوشنگ ابتهاج:
«اعجوبه که اولا بیموقع مُرد و ثانیا مرگش مصادف شد با غوغای شعر نو و در نتیجه شعر وی در آن میان درک نشد.»
پروین نمونه نوگرایی و برجسته سازی توانمندی های زنانه تا سرحد تاثیرات اجتماعی است اما چنان با احتیاط و احترام از کنار عرف و عادات می گذرد که نه تنها خراب نکند، که خرابی ها را بهبود بخشد و به قول خودش بر سنت و زنانگی تکیه زند، اما نه چنان که در پستوی خانه نهان باشد:
زن در شعر پروین باید مادر باشد برای فرزند، خانواده، خانه و حتی وطن اما زن یا مادری آزاده و رها و آراسته به زیب علم و هنر تا توان رهایی از رنج ناخواسته ای که مهر جنسیت بر سرنوشت و تقدیر او می زند را داشته باشد و از نگاهی فرهنگی و فراتر، انسانی باشد بی زمان و مکان و نامقید تا چنین الگویی شود که زن قلم به دست فرهیخته امروز او را به عنوان همتایی برای داوری در نشان لیاقت بپذیرد و فرهیختگی را بدو تشبه کند.
پروین را باید در شرایط زمانی خودش مطالعه کرد. وی در زمانه ای رشد کرد و اشعاری را با مضامین حکمت، پند، اندرز و موعظه سرود که حاکمیت استبداد و غربت علم و دانش در آن موج می زد و مردمانش قدر پروین و پروینها را درک نمی کردند. اینجاست که ارزش آثار او دوچندان می نماید.
پروین صاحب سبک و زبان ویژه خود است، سبکی خاص پروین، اما هنوز آنگونه که شایسته اوست به او و آثارش به قدر کفایت پرداخته نشده است و پروین هنوز ناشناخته است، چرا که شایستگی پروین و تأثیرگذاری او بر فرهنگ و ادب و هنر این سرزمین بیش از اینها است که امیدوار است اینگونه برنامه ها بتواند ادای دینی باشد به این بانوی بزرگ.
من نیز برای زنان نویسنده و شاعر و محقق سرزمینم چنین درخششی را خواستارم و به انتخاب نشان و نمادی از این شکوه با وقار ادبیات ایران، برای آثار داوری شده در این جشنواره افتخار می کنم.
نام و نشان همه شما فرهیختگان که برای اعتلای فرهنگ ایران و ایرانی قلم و قدم می زنید، چون ستاره پروین در آسمان ادب ایران درخشان.