اطهره نژادی، معاون برنامه ریزی و هماهنگی معاونت امور زنان و خانواده ریاستجمهوری معتقد است «جامعه تابآور، دشواریها و عدم ثبات مقطعی را به راحتی یا بهتر است بگویم با توان بیشتری پشت سر میگذارد. تحمل بیشتری دارد و از سوی دیگر مسیر را عاقلانهتر دنبال میکند. » او که در رشته برنامهریزی محیط زیست دکتری گرفته است، با بیان اینکه در طرح تابآوری؛ خانواده به عنوان کوچکترین واحد اجتماعی؛ با سه ظرفیت اصلی آشنا میشود که این ظرفیتسازی و آگاهی، باعث میشود در مواقع بحران، از این ظرفیتها در مقابل استرسها و شوکها استفاده کند، توضیح داد: «ظرفیت جذب به عنوان اولین ظرفیت در تابآوری اجتماعی به جامعه کمک میکند که آستانه تحمل بالایی داشته باشد و با هر تلنگری دچار تنش نشود. این امر در مورد خانواده که کوچکترین واحد اجتماعی است نیز صدق میکند. با ظرفیت تطبیق، جامعه راه خود را در ادامه حرکت به رغم وجود مشکلات، ادامه میدهد و خود را با شرایط سازگارتر میکند و در مرحله گذار، شیوه جدیدی را در پیش میگیرد. هر سه ظرفیت به جامعه کمک میکند که موجودیت خود را حفظ کند و استوار بماند. »
شما از ٣-٢ سال قبل سرفصلی تحت عنوان تابآوری اجتماعی را در حوزه زنان و خانواده پیش گرفتید. این کار تاکنون چه نتایجی داشته است؟
طرح تابآوری اجتماعی از دوسال قبل با هدف افزایش تابآوری اجتماعی آغاز شد. اطلس وضعیت زنان و خانواده در استانهای کشور نشان داد که باید به مسائل جامعه؛ به گونه دیگری پرداخت و اگر شیوه برخورد با مسائل، درست بود تا آن روز باید آمارها چیز دیگری را نشان بدهد و وضعیت، به وضعیت مطلوب نزدیکتر باشد. این بود که با بررسیهای متعدد، اجرای طرح تابآوری اجتماعی را در دستور کار قرار دادیم و انشاءالله امسال تا پایان شهریور ماه، کار این طرح ملی در محدوده تعریف شده؛ پایان مییابد. در پاسخ به اینکه چه خروجی داشته است باید عرض کنم که جنس این طرح، از نوعی نیست که خروجی کوتاهمدت عینی داشته باشد و هر کس با مشاهده وضعیت جامعه، بتواند به راحتی قضاوت کند که چنین طرحی در منطقه انجام شده است و به چه گونهای اما اجرای طرح تابآوری به این صورت بوده است که در سال اول با ابلاغ اعتبار به ۱۴ استان از آنها خواستیم با توجه به مهمترین مسائل زنان و خانواده استان، محتوای آموزشی منطبق بر شرایط را خودشان آماده و تدوین کنند.
این استانها بر اساس نتایج اطلس وضعیت زنان و خانواده انتخاب شد که متاسفانه در پایان طرح، ارزیابی خوبی نداشتیم چرا که هر استان از زاویه دید برنامهریزی خود مسالهها را بررسی کرده بود و محتواهای آموزشی؛ بیشتر تدریس تابآوری فردی و مهارتهای ده گانه رفتاری بود بنابراین در سال ۹۶ با یک محتوای یکسان آموزشی که توسط معاونت گردآوری و تدوین شده بود، طرح در مقیاس ملی و در تمام استانها به مرحله اجرا درآمد که در حال حاضر در حال تدوین نقشه راه تابآوری استانها هستند.
شرایط کشور با افت و خیز بسیار مواجه است، این وضع چگونه میتواند با تابآوری اجتماعی قابل تحملتر شود؟
در طرح تابآوری؛ خانواده به عنوان کوچکترین واحد اجتماعی؛ با سه ظرفیت اصلی آشنا میشود که این ظرفیتسازی و آگاهی، باعث میشود در مواقع بحران، از این ظرفیتها در مقابل استرسها و شوکها استفاده کند.
ظرفیت جذب به عنوان اولین ظرفیت در تابآوری اجتماعی به جامعه کمک میکند که آستانه تحمل بالایی داشته باشد و با هر تلنگری دچار تنش نشود این امر در مورد خانواده که کوچکترین واحد اجتماعی است نیز صدق میکند. با ظرفیت تطبیق، جامعه راه خود را در ادامه حرکت با وجود وجود مشکلات، ادامه میدهد و خود را با شرایط سازگارتر میکند و در مرحله گذار، شیوه جدیدی را در پیش میگیرد. هر سه ظرفیت به جامعه کمک میکند که موجودیت خود را حفظ کند و استوار بماند.
شما به افت و خیزهای شرایط کنونی اشاره کردید و من معتقدم جامعه تابآور، دشواریها و عدم ثبات مقطعی را به راحتی یا بهتر است بگویم با توان بیشتری پشت سر میگذارد. تحمل بیشتری دارد و از سوی دیگر مسیر را عاقلانهتر دنبال میکند. مثالی که شاید بتوانم برای صحبت خود داشته باشم و شما بتوانید در ذهن خود تصویرسازی کنید یک ورزشکار در رینگ بوکس است که ضربات متعددی دریافت میکند و همچنان سرپا میایستد و برای رد کردن ضربات و کمتر آسیب دیدن، مهارت دارد. بارها ممکن است به گوشه رینگ رانده شود ولی مجددا به مقاومت ادامه میدهد که این مرحله دوم است. بنابراین باید مقاوم بود و تابآور.
نقش زنان در مواقعی که شرایط اقتصادی-سیاسی با التهاب و بیثباتی بیشتری مواجه است چیست و چگونه میتوانند بر پایه آموزههای تابآوری اجتماعی اوضاع را مدیریت کنند؟
زنان به دلیل ذات مدیریت مادرانه و زنانه خود، تنشها را کم میکنند. در مدیریت تعاملات در سطوح مختلف، نقش موثری دارند، شیوه مصرف را به خوبی میتوانند مدیریت کنند؛ آرامش و صبوری را ترویج میکنند؛ نقشهای چندگانه همزمانی دارند که به منسجم کردن رفتارهای پیرامونی کمک میکند و همه این موارد میتواند به بهبود شرایط یا بالا بردن آستانه تحمل کمک کند.
در بحرانهای اقتصادی-سیاسی روزنههای امید کاهش مییابد و مردم سعی میکنند وضعیت خود را محافظت کنند و کمتر به همبستگیهای اجتماعی و کمک به هم فکر میکنند. تابآوری اجتماعی در چنین مواقعی چه نسخهای دارد؟
اولا مسائل جامعه از یک جنس و در یک مقیاس نیست که فرد، بتواند به تنهایی از عهده حل آن برآید؛ بنابراین همبستگی اجتماعی ضرورتی است که نباید از آن غافل ماند و بعد هم تاکید بر این نکته که در شرایط التهاب، ایجاد و دامن زدن به ناامیدی و ترویج آن یا از عدم آگاهی از عواقب آن است یا با هدف ناپایدار ساختن جامعه. انسانها در هر جامعهای با شرایطی روبهرو هستند که پویاست و تغییراتی را تجربه میکند؛ گاه این تغییرات در بازه زمانی کم اتفاق میافتد و گاه، تدریجی و غیر محسوس است.
اما واقعیت این است که اگر بحرانهایی از هر شکل، در جهان تجربه نشده بود، علومی مانند مدیریت بحران هم وجود نداشت و این شاخه از علم هم صرفا برای ایران طراحی نشده است. بنابراین، باید بدانیم و باور کنیم که شرایط را با همراهی و همدلی میتوان به شکل بهتری مدیریت و آسیبهای روانی کمتری به جامعه وارد کرد.
آیا معاونت زنان و خانواده الان با توجه به وضعیت مسائل اقتصادی و سیاسی کشور برنامه جدیدی در برگزاری کارگاههای تابآوری اجتماعی دارد؟
معاونت با ایمان به ضرورت توسعه طرح تابآوری اجتماعی و تلفیق یافتههای طرح در طرح سند ارتقای وضعیت زنان و خانوادههای کشور که به تفکیک استانها در حال تدوین است، تلاش میکند تا به صورت عینی، مشارکت مردم در تدوین و اجرا و پایش برنامهها را محقق سازد؛ تلاش میکند تا این واقعیت را در نظر داشته باشد که باید با مردم گفتوگو کرد، از آنها شنید و به دانستهها و یافتههای تئوریک خود اکتفا نکرد و برای حل مسائل، از راهکارهای مبتنی بر فرهنگ و عرف محلی استفاده کرد تا پایداری برنامهها در نظر گرفته شود.
من معتقدم جامعه تابآور، دشواریها و عدم ثبات مقطعی را به راحتی یا بهتر است بگویم با توان بیشتری پشت سر میگذارد. تحمل بیشتری دارد و از سوی دیگر مسیر را عاقلانهتر دنبال میکند. مثالی که شاید بتوانم برای صحبت خود داشته باشم و شما بتوانید در ذهن خود تصویرسازی کنید یک ورزشکار در رینگ بوکس است که ضربات متعددی دریافت میکند و همچنان سرپا میایستد و برای رد کردن ضربات و کمتر آسیب دیدن، مهارت دارد. بارها ممکن است به گوشه رینگ رانده شود ولی مجددا به مقاومت ادامه میدهد که این مرحله دوم است. بنابراین باید مقاوم بود و تابآور.
منبع: روزنامه اعتماد